Inleiding

De Tarot van Marseille is in ons land aanzienlijk minder populair dan bijvoorbeeld het bekende Rider-Waite dek en dat van Aleister Crowley.
Hiervoor bestaan verschillende verklaringen. Na de publicatie van de Tarot van Waite door Rider in 1910, is dit dek in de Anglo-Amerikaanse landen in de decennia daarna zo ongeveer het enige dat te koop is en vrijwel alle literatuur richt zich dan ook op dit dek. Daarnaast heeft deze Tarot tot voordeel dat ook de kleine arcana van afbeeldingen zijn voorzien en dat het meer eigentijds zou zijn dan de Tarot van Marseille, die door velen als ouderwets en niet meer van deze tijd wordt beschouwd. Tenslotte is (nog steeds) vrijwel alle literatuur over het Marseille dek alleen verkrijgbaar in de Franse taal, hetgeen de toegankelijkheid er van in belangrijke mate heeft belemmerd.
Het meest gebruikte Marseille dek zoals wij dat nu kennen is de versie die Paul Marteau in 1930 het licht deed zien en het wordt nog steeds gepubliceerd door Grimaud. De gehanteerde kleuren zijn door Marteau zelf aangebracht en zouden volgens vele auteurs een min of meer definitieve symbolische en esoterische waarde bezitten. Vrijwel alle Franse literatuur over de tarot gaat uit van dit dek en de daarin gehanteerde kleurencode. Dit neemt echter niet weg dat er nog steeds verschillende andere authentieke versies in omloop zijn, zoals bijvoorbeeld de reproducties van de tarot van Claude Burdel (1751), van Nicolas Conver (1760) en de Tarot de Besançon (1898). Daarnaast bestaan er nog oude tarots als die van Francois Tourcaty (begin 18de eeuw) en Jean-Pierre Payen (1713) en vele in musea bewaard gebleven kaarten. Desalniettemin is het dek van Marteau toonaangevend en nog steeds het meest populair.
Volledigheidshalve kan nog opgemerkt worden dat de Tarot van de Zwitserse occultist Oswald Wirth - zoals beschreven in zijn boek Le Tarot des Imagiers du Moyen Age - ook grote populariteit geniet in Frankrijk. Het standaardwerk van Edmond Delcamp, Le Tarot Initiatique, Symbolique et Esotérique is eveneens op de Tarot van Wirth gebaseerd.

De Rider Waite Tarot lijkt aanzienlijk minder populair in Frankrijk; in verschillende boekhandels ben ik slechts zelden een exemplaar er van tegengekomen en ook de literatuur er over is relatief schaars.

In 1998 heeft zich op terrein van de Tarot van Marseille een belangrijke ontwikkeling voorgedaan die in Nederland onopgemerkt lijkt te zijn. Het betreft de in dat jaar uitgegeven Tarot de Marseille Restauré door Philippe Camoin en Alexandro Jodorowsky. Deze ontwikkeling zal hieronder nader worden besproken. Allereerst wordt kort ingegaan op de voorgeschiedenis ervan. Aansluitend worden de meest in het oog springende overeenkomsten en verschillen met de Tarot van Marseille van Paul Marteau in kaart gebracht en vervolgens komt de vraag aan de orde of deze gerestaureerde Tarot inderdaad meerwaarde bezit ten opzichte van de oude. Tenslotte wordt een nieuwe, dynamische door Camoin ontwikkelde legging geïntroduceerd.

Voorgeschiedenis

Philippe Camoin is een erfgenaam van de beroemde hierboven genoemde 'Maître Cartier' Nicolas Conver en op dit moment de enige overgebleven kaartenmaker in Marseille. De kaartenmakerij van zijn vader sloot de poorten in 1971, maar Camoin jr. wilde de traditie voortzetten. Hij realiseert zich dat zijn familie een enorme kennis bezit omtrent de Tarot en de betekenis ervan in de vorm van mondelinge overlevering, oude geschriften, bewaard gebleven kaarten en de originele in perenhout gegraveerde mallen van zijn voorvader Nicolas Conver uit 1760.

Op basis van deze kennis en een jarenlang durend onderzoek naar deks en losse kaarten uit die tijd, komt hij tot de conclusie dat de originele Tarot van Marseille er anders uit heeft gezien dan de versie die we nu kennen. Immers, de oude exemplaren werden met de hand ingeschilderd, maar met de komst van de industriële revolutie is deze kunst verdwenen. Rond 1880 worden voor de productie van de kaarten machines gebruikt. Een nadeel hierbij was dat de stand van de techniek nog dermate slecht ontwikkeld was dat in de afbeeldingen slechts enkele (veelal vier of vijf) kleuren gebruikt konden worden en verschillende kaartenmakers gebruikte niet consequent dezelfde kleuren op dezelfde plaats. Op basis van deze verschillende kaarten nu heeft Paul Marteau in 1930 zijn beroemde Tarot van Marseille gebaseerd en ingekleurd.

Een ander gevolg van het eeuw na eeuw kopiëren van de kaarten is geweest, dat er steeds meer details zijn weggevallen. Desalniettemin tonen de kaarten grote overeenkomsten. Camoin gaat er van uit dat de oudste deks gekopieerd zijn naar voorbeeld van een eerste origineel dek. Zijn onderzoek is er op gericht dit oude dek weer in zijn oervorm te herstellen. Niet bekend is of dit dek ooit door èèn persoon of in een bepaalde tijdspanne door verschillende personen is ontworpen. De in 1998 uitgegeven gerestaureerde Tarot zou het oorspronkelijke dek in al zijn details weergeven.
In 1993 betrekt Camoin de tarotist Alexandro Jorodowsky - die op dat moment zich reeds meer dan veertig jaar had beziggehouden met de studie van de Tarot - bij zijn onderzoek. Ieder detail van oude kaarten wordt met behulp van computerscans onderzocht. Na 5000 uur computerwerk en nog enkele jaren verder onderzoek wordt in 1998 het eerste gerestaureerde dek gepubliceerd.
Wat de nieuwe symbolen en kleuren op de kaarten nu echt voor betekenis hebben is tot voor kort niet duidelijk door de makers er van verklaard. In het bij de Tarot van Camoin bijgevoegde boekje staat slechts dat er veranderingen zijn aangebracht, maar niet waarom en wat de betekenis er van is. In de door Jorodowsky op de website van Camoin (www.camoin.com) gepubliceerde studie Le Tarot de Marseille Restauré ou 'L'art du Tarot' wordt weliswaar op deze vragen ingegaan, maar van een diepgaande bespreking is geen sprake. In mei 2004 is hierin verandering gekomen. In een omvangrijk boek (576 pp.) - La Voie du Tarot - wordt door de schrijvers A. Jodorowsky en M. Costa hier uitvoerig op ingegaan (Editions Albin Michel 2004). Philippe Camoin zal in het voorjaar van 2005 ook een eigen boek over de gerestaureerde Tarot publiceren. Vooralsnog worden beide boeken in de Franse taal gepubliceerd, maar over vertalingen wordt reeds nagedacht.

Dit artikel is voor een deel gebaseerd op de boven genoemde bronnen. Daarnaast heb ik aanvullende informatie van Camoin gekregen in enkele telefoongesprekken met hem en in de vorm van een aantal (nog) niet gepubliceerde notities en delen van zijn te publiceren boek die hij mij per e-mail gestuurd heeft.

Overeenkomsten en verschillen met het dek van Marteau

Wanneer er een nieuwe versie van de oude traditionele Tarot van Marseille gepubliceerd wordt - de makers er van spreken zelf over 'een revolutie in de wereld van de Tarot' - dringen zich ogenblikkelijk twee vragen op: wat zijn de overeenkomsten en verschillen met de traditionele Tarot van Marseille van Marteau en hebben deze veranderingen inderdaad enige toegevoegde waarde?

De eerste vraag zal op deze plaats beantwoord worden, op de tweede zal in de volgende paragraaf nader ingegaan worden.

Overeenkomsten Allereerst dan de overeenkomsten met de traditionele Tarot van Marseille. Dat zijn er niet veel. * Als eerste kan genoemd worden de volgorde van de kaarten van de grote arcana. De Gerechtigheid is kaart VIII gebleven de De Kracht kaart XI. Zoals bekend worden deze kaarten in vele moderne deks onder invloed van Waite en Crowley dikwijls verwisseld. In de Tarot van Marseille zou een dergelijke wisseling echter tot gevolg hebben dat de gehele onderlinge structuur van de grote arcana zou komen te vervallen.
* Wat ook opvalt is dat de gerestaureerde Tarot de traditionele nummering weergeeft: vier is IIII en niet IV zoals bij Waite en Crowley. Hetzelfde geldt natuurlijk voor de kaarten VIIII, XIIII en XVIIII. Als verklaring hiervoor schrijft Jodorowsky in zijn eerder genoemde boek (p. 47), dat dit alles te maken heeft met het progressieve karakter van de Tarot: vier is niet 5 - 1, maar 1 + 1 + 1 + 1. Dit soort en vele andere details vormen de sleutel tot het begrip van de Tarot: de grote arcana symboliseren een stapsgewijze ontwikkeling, waarbij een stap terug (5 - 1) niet aan de orde is. De structuur van de Tarot kan slechts begrepen worden door optellen en niet door aftrekken.
* Tenslotte heeft de dwaas nog steeds geen nummer (door Waite en anderen wordt het cijfer nul aan deze kaart toegekend) en is arcanum XIII (door Waite en anderen De Dood genoemd) nog immer het 'arcanum zonder naam' (l'arcane sans nom) en is bewust niet gekozen voor het etiket De Dood. De kaart heeft als zodanig immers niets met de dood en de veelal daarbij behorende negatieve connotatie te maken, maar symboliseert een radicale reiniging, zuivering of loutering van een eerdere situatie (p. 211 e.v.).

Verschillen Tot zo ver de overeenkomsten. De verschillen zijn aanzienlijk groter. In de eerste plaats zijn er extra kleuren toegevoegd en is de inkleuring van de afbeeldingen op de kaarten anders. Een tweede belangrijk verschil is dat aan de verschillende afbeeldingen van de grote arcana een groot aantal nieuwe symbolen is toegevoegd. Een derde verschil is dat in het onderste kader van verschillende kaarten - waar de naam van de betreffende kaart geschreven staat - een aantal streepjes voor en/of achter de naam is geplaatst. Een laatste opvallend verschil is dat de op zich zelf genomen abstracte voorstellingen van de arcana 1 tot en met 10 anders weergegeven worden.
* Allereerst de kleuren. De traditionele kleuren van de Tarot van Marseille zoals voorgesteld door Paul Marteau (zie hierboven) - te weten zwart, wit, huidkleur, groen, rood, blauw en geel - zijn in de volgende zin uitgebreid. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen hemels blauw en donker blauw, helder geel en donker geel en helder groen en donker groen. De in het onderstaande schema genoemde kleur violet, noemt Jodorowsky merkwaardigerwijs wel in zijn boek La Voie du Tarot (p. 108), maar niet in zijn eerder genoemde op de website van Camoin gepubliceerde boek.
Dit brengt het totaal aantal gehanteerde kleuren op elf, waaraan de volgende betekenissen worden toegekend (p. 108):

* Niet alleen het aantal kleuren is uitgebreid, maar zoals gezegd worden de verschillende afbeeldingen op de kaarten ook op geheel andere wijze ingekleurd dan in de tarot van Marteau. Zo is in zijn dek de hond huidkleurig, de broek van de dwaas blauw, zijn tuniek rood etc. In de gerestaureerde Tarot is de hond hemels blauw, de broek is huidkleurig en het tuniek rood en groen (zie afb. 1). In het kader van dit artikel kan natuurlijk niet nader op deze nieuwe symboliek ingegaan worden, maar het zal duidelijk zijn dat voor veel Franse tarotisten het werken met dit nieuwe dek een volstrekte omwenteling zal betekenen in het denken in termen van kleurensymboliek gerelateerd aan de Tarot van Marseille.

* Dan het gebruik van symbolen in de beide deks. Bij eerste vergelijking valt al direct op dat aan het nieuwe dek vele symbolen zijn toegevoegd die in het traditionele dek niet voorkomen. Een enkel voorbeeld. Anders dan De Duivel (XV) van Marteau, heeft de nieuwe versie ook een afbeelding van een hoofd op de buik en hebben de knieën ogen (zie afb. 2). Dit was overigens ook al het geval in het dek van Nicolas Conver uit 1760. Op verschillende kaarten (bv. II, IIII, XIIII en XI) worden nog niet eerder vertoonde eieren als symbool geïntroduceerd. Aan kaart XIIII zijn slangen toegevoegd etc. etc.
Veelal zijn de gebruikte symbolen zeer subtiel; zie bijvoorbeeld de drie dobbelstenen van Le Bateleur (afb. 3):

Het aantal ogen is steeds 1 + 2 + 4 = 7. Drie dobbelstenen tonen in totaal 21 ogen. De cijfers 3 en 7 hebben een symbolische lading en vormen indien met elkaar vermenigvuldigd het aantal genummerde kaarten van het grote arcanum (De Dwaas is immers ongenummerd in de Tarot van Marseille). Het aantal cijfercombinaties met dobbelstenen is 56 ofwel het aantal kaarten van het kleine arcanum. Wanner de ogen van een dobbelsteen bij elkaar opgeteld worden krijgt men opnieuw het getal: 1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6 = 21!
De betekenis hiervan voor de kaart van Le Bateleur is onder andere, dat hij in essentie voor zich op tafel reeds de gehele tarot tot zijn beschikking heeft tot en met de totale realisatie van De Wereld.Zie voor een verdere bespreking van deze symboliek het artikel Les Trois Dés du Bateleur van Camoin (gepubliceerd op zijn website) en p. 140 in La Voie du Tarot.
Bij nadere analyse van de kaarten blijkt dat iedere kaart vol zit met dergelijke symboliek.* Een ander in het oog springend verschil is het feit dat in het naamkader van verschillende kaarten van de grote arcana streepjes of lijntjes zijn toegevoegd; soms voor en achter de naam en soms alleen achter de naam (zie XI De Geliefden, VIII De Gerechtigheid, XI De Kracht, XVIII De Maan en XVIIII De Zon).Dezelfde streepjes vindt men overigens ook al terug op de oude Tarot van Nicolas Conver uit 1760. Slechts op èèn plaats in zijn boek geeft Jodorowsky een verklaring hiervoor en wel bij kaart XVIII De Maan (p. 247). Links van de naam LA*LUNE bevinden zich tien en rechts twaalf streepjes (zie afb. 4). Dit zouden verwijzingen zijn naar de kaarten X (Het Rad van Fortuin) en XII (De Gehangene); de boodschap is dat de essentie van de onderhavige kaart (XVIII) slechts begrepen kan worden in samenhang met de andere twee kaarten.

* Ook valt op dat op een aantal kaarten tussen de afzonderlijke woorden een soort ruit staat (La*Lune). Op de betekenis hier van gaat Jodorowsky niet in. Volgens ROM zou dit te maken hebben met een in de Tarot van Marseille verwerkte code. Zie www.whichcrafte.com/mystery/tarot/rom/.

* Tenslotte nog een enkel woord over de kleine arcana. Ook hier zijn verschillende veranderingen aangebracht, zowel wat betreft de afbeeldingen als de gebruikte kleuren. De kaarten 1 tot en met 10 zijn nog steeds op traditionele wijze abstract vormgegeven. De betekenissen er van kunnen worden afgeleid uit verschillende gegevens die van uit de symboliek van de Tarot gecombineerd dienen te worden: de kleur (in de zin van Zwaarden e.d.), het cijfer of de aard van de afbeelding (bv. Koning) en de gebruikte kleuren. In de context van een legging kan op deze wijze de abstract ogende kleine arcana worden geïnterpreteerd.

De meerwaarde van de gerestaureerde tarot van Marseille

Nu vastgesteld is dat de Tarot de Marseille Restauré inderdaad aanzienlijk verschilt van het traditionele dek, dringt de vraag zich op of de aangebrachte veranderingen ook enige toegevoegde waarde hebben. Deze vraag laat zich slechts beantwoorden door dit dek in zijn geheel en de afzonderlijke kaarten elk voor zich en in hun onderlinge samenhang te onderzoeken.Wanneer er dan sprake is van een veel verder- en diepgaande symboliek en innerlijke structuur van deze Tarot ten opzichte van het traditionele dek, dan zijn de makers er van wat dat betreft in hun opzet geslaagd. Men dient zich hierbij te realiseren dat het gaat om de restauratie van een oud en oorspronkelijk dek en dat het nooit de bedoeling is geweest om een geheel nieuwe Tarot te creëren, integendeel!

Het zal duidelijk zijn dat een onderzoek als hier bedoeld op deze plaats natuurlijk niet uitgevoerd kan worden. Dit is - en dan nog wel gedeeltelijk - wel gedaan door Jodorowsky in zijn boek en daar had hij al haast 600 pagina's voor nodig.

Het boek, de artikelen op de website van Camoin, maar zeker ook de kaarten zelf hebben mij in ieder geval overtuigd. Op symbolisch niveau - zowel wat betreft de kleuren als de afbeeldingen op de kaarten - zou ik de gerestaureerde Tarot van Marseille willen omschrijven als een bron van ongekende rijkdom aan symboliek. Zo veel op elkaar aansluitende en elkaar aanvullende symboliek vind ik in geen enkel ander dek terug. Deze Tarot is dan ook de enige die ik nog gebruik.

Of de makers hun oorspronkelijke doel bereikt hebben om de eerste oorspronkelijke Tarot weer in zijn volle glorie en authentieke vorm te doen herleven is een vraag die wel nooit beantwoord zal worden, eenvoudigweg omdat dit dek niet meer bestaat.Wat hier van zij, de Tarot de Marseille Restauré is ondanks zijn eeuwenoude traditie geheel klaar voor de 21ste eeuw.

De dynamische legging van Philippe Camoin

Camoin, geassisteerd door Jodorowsky, heeft niet alleen de Tarot van Marseille gerestaureerd en teruggebracht in zijn oorspronkelijke uitvoering, maar bij dit dek stelt hij ook een methode van legging voor die naar ik meen uniek is.

Zoals bekend zijn er vele methoden waarvan er enkele zeer populair zijn zoals bijvoorbeeld het Keltische Kruis. Al deze methoden stemmen op èèn punt overeen: van te voren staat vast hoeveel kaarten er getrokken zullen worden, waar die kaarten neergelegd worden en welke betekenis er op die plaats aan gegeven dient te worden. Hierbij worden de kaarten zowel afzonderlijk als in hun onderlinge samenhang geanalyseerd. Ik zou dit de statische methode willen noemen.

Hiertegenover kan de door Camoin ontwikkelde dynamische of levend(ig)e methode genoemd worden. Camoin zelf spreekt over 'La Méthode de Tirage Animé'.

De hier te bespreken methode zal binnenkort gepubliceerd worden op de website van Camoin (La Méthode Philippe Camoin pour lire le Tarot).
De dynamische methode wordt gekenmerkt door het feit dat voor de legging het minimum aantal te trekken kaarten bekend is, maar het maximum te trekken aantal niet. De procedure gaat als volgt.

Nadat een concrete vraag is geformuleerd door de vraagsteller en de kaarten geschud zijn, trekt de vraagsteller een drietal kaarten die respectievelijk Verleden, Heden en Toekomst symboliseren. De kaarten worden vanuit de vraagsteller bezien van links naar rechts neergelegd.

Wanneer er nu sprake is van een omgekeerde kaart - in de terminologie van Camoin een probleemkaart (carte problème) omdat de energie van zo'n kaart geblokkeerd is - dan moet er naar een oplossing gezocht worden. De vraagsteller trekt nog een kaart en deze wordt altijd boven de probleemkaart gelegd; dit wordt de oplossingkaart genoemd (carte solution). Wanneer de oplossingkaart omgekeerd getrokken wordt, wordt hij toch rechtop gelegd. Immers, een oplossing kan nooit een probleem zijn, dus de oplossingkaart kan nooit een probleemkaart zijn. De oplossingkaart geeft aan welke richting ingeslagen dient te worden en wat er gedaan moet worden om de blokkade van de probleemkaart op te heffen en het probleem op te lossen.

Wanneer de oplossingkaart met de vraagsteller besproken is en door hem begrepen wordt, dient ook de probleemkaart rechtop gelegd te worden.

Wanneer dit proces voltooid is dienen de afbeeldingen op de eerste en derde kaart en de eventuele oplossingkaarten bestudeerd te worden, in het bijzonder voor wat betreft de richting waarin de personages er op kijken. Stel dat de eerste kaart (Verleden) Le Chariot (De Wagen) is. In de Tarot van Marseille kijkt de persoon naar links, verder het verleden in. De vraag waar hij naar kijkt kan slechts beantwoord worden door een volgende kaart te trekken en deze er voor te leggen. Wanneer op deze kaart weer naar links gekeken worden gaat het proces verder tot dat de afbeelding de vraagsteller recht aankijkt dan wel naar rechts kijkt. Hetzelfde proces wordt uiteraard gevolgd wanneer de persoon op de rechter kaart naar rechts kijkt. Wanneer deze nieuwe kaarten omgekeerd verschijnen en de personen er op van uit die positie respectievelijk naar links of naar rechts kijken, worden er boven weer oplossingkaarten gelegd en links en rechts er van een kaart om te zien waar naar gekeken wordt.

Wanneer een probleemkaart na bespreking van de oplossingkaart recht op gelegd wordt (zie boven), kan het nodig zijn een nieuwe kaart toe te voegen, omdat door de afbeelding op de kaart nu een andere richting op gekeken wordt. Ook deze nieuwe kaart kan weer omgekeerd verschijnen etc.

Slechts op enkele kaarten van het grote arcanum wordt niet naar links of rechts gekeken; het toevoegen van een extra kaart is dan niet nodig. In de gerestaureerde Tarot van Marseille zijn dat: De Geliefden, De Gerechtigheid, Het Rad van Fortuin, De Gehangene, De Duivel, De Toren, De Maan, De Zon en Het Oordeel.

Het aantal te trekken kaarten staat dus nooit van te voren vast; de legging ontwikkelt als het ware zich zelf en vertelt zijn eigen verhaal.

Als de legging op deze wijze voltooid is en de interpretatie kan beginnen. Daarbij dient in ieder geval op twee aspecten gelet te worden.

In de eerste plaats de vraag of bepaalde symbolen op verschillende kaarten voorkomen. De Tarot van Marseille wordt onder meer gekenmerkt door het feit dat ieder symbool minimaal nog èèn keer terug komt op een van de andere 78 kaarten. Wanneer zij op verschillende kaarten in de legging voorkomen, dan dient aan dergelijke symbolen bij de interpretatie bijzondere aandacht besteed te worden. Camoin spreekt over 'La Loi des Deux' in dit verband.

In de legging kunnen verticale en horizontale lijnen onderscheiden worden naar gelang het aantal kaarten dat aan de drie basiskaarten is toegevoegd. Hierbij verdienen steeds de eerste en laatste kaart van een lijn bijzondere aandacht, omdat ze het begin en het einde van een cyclus symboliseren. Camoin spreekt hier over 'La Loi des Extrémités'.

Tenslotte wordt de complete legging met de vraagsteller besproken en wordt een antwoord op de vraag geformuleerd.

Tot besluit

De gerestaureerde Tarot van Marseille en de daarbij behorende dynamische methode van legging biedt bijzonder veel stof tot nadenken en zal ongetwijfeld tot discussie leiden.
Voor mij zelf is het een duidelijke zaak. Zoals hierboven reeds is gezegd is dit de enige Tarot die ik nog gebruik. Ik hoop dat dit artikel voor anderen aanleiding zal zijn om de oude Tarot van Marseille in zijn nieuwe vorm ook eens nader (kritisch) te onderzoeken. Wanneer dat gebeurt ben ik in mijn bedoeling om de Tarot van Marseille in gerestaureerde vorm alhier te introduceren en een nieuwe kans te geven geslaagd.

Rob Kottenhagen
Reacties: kottenhagen@frg.eur.nl